Osnove URBANIZMA

U našem videu o osnovama arhitekture obraćali smo pažnju na građevinu kao zasebnu cijelinu. Međutim, svaka građevina unutar nekog mjesta ili grada je zapravo samo dio puno veće cjeline. Svakog dana kada napustimo svoj dom, okruženi smo nizom cesta i ulica ispunjenih građevinama različitih odlika i namjena.

Raspored cesta i ulica nam omogućuje da dođemo do željenog odredišta, dok istovremeno oko sebe možemo primijetiti brojne pješake, bicikliste i automobile, koji su takođe dio onoga što nazivamo prometom.

Naravno, neki od nas žive u velikim gradovima, a neki možda u manjim mjestima. Neki gradovi su haotičniji od drugih, ali praktično svi gradovi imaju jedan zajednički element, koji nazivamo urbanizam.

Urbanizam je planiranje grada. Drugim rečima, urbanizam se bavi organizovanjem i rasporedom grada, gledajući ga kao jednu celinu koja ima svoju kompoziciju. Kada bismo pogledali neki grad iz aviona, mogli bismo stvarno primetiti kako on podseća na neku apstraktnu sliku ili reljef. Tako se gradi.

Zbog svoje veličine, grad se smatra najvećom i najsloženijom čovekovom tvorevinom, koja ujedno pripada i svetu likovne umetnosti, kao najsloženija kompozicija oblika u prostoru. Opšte gledano, grad se, baš kao i arhitektura, sastoji od dva osnovna dela, a to su...

Tu su volumen i prostor. Volumen su u ovom slučaju kuće, zgrade i sve što je sagrađeno, dok se prostor odnosi na sve ono što je između građevina — ulice, trgovi, dvorišta, parkovi i slično. Urbanizam je odličan pokazatelj vrednosti praznog prostora, jer kakve koristi imamo od velike raskošne palate, katedrale ili bilo kakve estetski privlačne građevine, ako oko nje nemamo dovoljno otvorenog prostora da bismo je mogli sagledati.

To su prazni ili slobodni prostori, poput parkova i trgova, koji su vrlo važni u organizaciji grada jer ljudima omogućuju psihološki odmor od zatvorenih prostorija i prometom zakrčenih ulica. Parkovi sa svojim stablima nisu samo običan ukras — svojim krošnjama pružaju hladovinu kao zaštitu u vreme letnjih vrućina, ali isto tako zelenilo proizvodi kiseonik, zbog čega park možemo smatrati plućima grada.

Značaj praznog prostora ili praznine itekako je poznat istočnjačkoj mudrosti. Tako u tradiciji taoizma nalazimo izreku koja kaže: „Trideset žbica se okreće oko jedne osovine, ali tek središnja praznina čini točak upotrebljivim. Od gline je napravljena posuda, ali jedino je praznina čini korisnom. Soba ima prozore i vrata, ali tek njeni otvori čine je životnom.“ Stoga, ono što vidimo ima svoje prednosti, ali tek ono nevidljivo čini stvari korisnim. Tako je.

Organizovanje grada u skladnu kompoziciju za svakodnevni život sastavni je deo sveta likovne umetnosti, pa zato hajde da napravimo kratak pregled kako se urbanizam razvijao kroz istoriju. Prema dosadašnjim arheološkim podacima, prva organizovana naselja nastaju u praistorijsko doba Neolita, u vremenu pre otkrića najstarijeg poznatog pisma.

Razdoblje u kojem su ljudi pripitomili životinje značilo je kraj nomadskog načina života — naučili su da obrađuju zemlju i ostajali su na jednom mestu. Tako su prva organizovana naselja i gradovi nastajali na obalama reka, koje su ljudima davale pitku vodu. Jedan takav neolitski grad bio je Jerihon, koji se nalazio na zapadnoj obali reke Jordan, između 8000. i 6000. godine pre Hrista. Bio je okružen zidom s kulama, imao je svetište i dvorišta popločana kamenom. Kuće su bile građene od opeke, dok su im temelji bili od kamena, a grad je čak imao i velike dovode vode.

Kao i Jerihon, i drugi važan neolitski grad bio je takozvani Čatal Hüyük, koji je postojao oko 6200. godine pre nove ere na području današnje Turske. Ovaj grad nije imao odbrambene zidine, već su umesto toga kuće bile građene terasasto. To znači...

..što znači da su kuće bile zbijene jedna uz drugu, pa nije bilo ulica između njih. Takođe, nisu imale klasična vrata, već se radi zaštite u kuće ulazilo kroz otvore na krovovima, do kojih se dolazilo pomoću lestava.

Sledeći poznati gr...

Gradovi su nastali na području Mesopotamije, između reka Eufrat i Tigar, a osnovali su ih Sumeri još oko šest hiljada godina pre Hrista. Ovde nastaju prve ulice, trgovi, parkovi i utvrđenja. Kao ranije Jerihon, i sumerski gradovi su bili zaštićeni zidinama, a ulice su uglavnom bile krivudave. Ova takozvana pločica iz Nipura predstavlja najstariji kartografski plan grada.

Grčki gradovi su se razvijali kroz grčku kulturu, ali njihov pravi procvat dogodio se za vreme Rimskog carstva. Rimljani su gradili gradove, puteve, mostove, vodovode i kanalizaciju, a njihovi gradovi su se sastojali od dve glavne ulice koje su se ukrštale. To su bile Kardo, koja je išla pravcem sever–jug, i Dekumanus, koja je išla pravcem istok–zapad.

Srednjovekovni gradovi su poznati po svojoj organičnosti. Drugim rečima, oni prate konfiguraciju terena, pa su tako ulice vijugave, bez strogih pravolinijskih pravaca kretanja. Ovi gradovi su često nastajali uz hodočasničke puteve, a bili su okruženi i odbrambenim zidinama sa visokim kulama.

Doba renesanse je poznato po svojoj težnji ka savršenstvu, za koje su smatrali da se najbolje izražava kroz matematičke i geometrijske principe. Tako?

Kako se u ovom razdoblju stvorila ideja o kreiranju idealnog grada? To je ponovo bio grad opasan zidinama, ali je imao zanimljiv geometrijski oblik — poput šesterokrake ili osmerokrake zvezde. Nema mnogo gradova koji su zaista izgrađeni po tim principima, ali u kojoj god zemlji da se nalazite, možda ćete moći pronaći barem jedan takav primer. U Hrvatskoj, recimo, izvorno je tako organizovan grad Karlovac.

Ovi gradovi se organizuju oko vladarskog dvorca, koji predstavlja...

Iz središta se ulice šire zrakasto i tako stvaraju urbanistički plan. Ova asocijacija na sunce sa zracima nije slučajna, jer se u Francuskoj vladarski dvorac nazivao "kućom sunca", dok se vladar poistovećivao sa suncem.

Otkriće vatrenog oružja dovelo je do novog tipa utvrđivanja gradova — pomoću zidina s bastionima na kojima su se nalazili topovi.

Gradovi su takođe poznati po perivojima — predivnim, velikim, uređenim parkovima — a delimo ih na dva osnovna tipa: francuski i engleski.

Francuski perivoj je geometrizovan do te mere da su čak i krošnje stabala često obrezane tako da formiraju kvadratičan oblik. Suprotno tome, engleski perivoj je organskog karaktera — prirodan, i deluje kao da ga ljudska ruka nije ni dotakla.

Gradovi 19. veka često su odražavali haos i nehigijenske uslove za život. Razlog za to bila je industrijska revolucija, koja je razvila velike fabrike i železnički saobraćaj.

Zbog toga je brojno seosko stanovništvo dolazilo da živi u blizini tih fabrika, u potrazi za poslom, pa su tako nastajala jeftina stambena naselja — takozvana geta.

Usled toga, gradovi su rasli nezamislivom brzinom, često bez ikakvog urbanističkog plana, pa su tako nastajale haotične gradske strukture, prepune zagađenog vazduha.

Krajem 19. i početkom 20. veka počinje razvoj modernog urbanizma.

...pokušavaju se rešiti problemi haotične izgradnje iz 19. veka. Stambene zgrade se okružuju zelenilom, grade se ravne i široke ulice, kao i prostrani trgovi, kako bi se omogućila protočnost saobraćaja.

Istovremeno, očuvane su stare zgrade i ulice koje čine jezgro starog grada i imaju istorijsku i umetničku vrednost. Grad se počinje doživljavati...

...kao jedinstveni organizam koji mora ispunjavati četiri osnovne funkcije koje su potrebne za njegovo stanovništvo. To su delovi grada za stanovanje, delovi za zabavu, sport i rekreaciju, industrijske i radne zone, te uređeni saobraćaj.

Pri svemu tome, i danas su ostala dva temeljna tipa organizacije grada: organski i geometrijski tip.